Kendini Kürt Sanan Bazı Aşiretler

Türkiye’de bugün “Kürt” adıyla anılan toplulukların tümü köken bakımından Kürt değildir. Bunların bir bölümü, tarih içinde Türkleşme, Kürtleşme ya da iki kültür arasında kalma süreçleri yaşamış aşiretler ve topluluklardır. Burada kimliği belirleyen ana öğe, soy bilgisinden çok dil, yaşanılan çevre ve siyasal hava olmuştur.

Bilimsel ve tarihsel incelemelerde öne çıkan ana kümeler şöyledir:

1) Türkmen kökenli olup zamanla Kürtleşmiş aşiretler
Selçuklu ve Osmanlı çağlarında Doğu ve Güneydoğu’ya yerleştirilen kimi Oğuz/Türkmen boyları, çevrede baskın olan dil Kürtçe olduğu için dil değişimi yaşamış, zamanla kendini “Kürt” adıyla tanımlar duruma gelmiştir. Bu durum, soy dönüşümü değil, kültürel özümseme örneğidir.

2) Zaza (Dimilî) toplulukları
Zazalar Kürt değildir; konuştukları dil, Kürtçeden ayrı bir İranî dil koluna aittir. Buna karşın güncel siyasette ve yaygın söylemde uzun süredir “Kürt” başlığı altında gösterilmektedirler. Zaza kimliği ile Kürt kimliği bilimsel açıdan ayrı olsa da, sahada çoğu zaman bir tutulmaktadır.

3) Alevi–Türkmen kökenli olup Kürt kimliğiyle anılan gruplar
Özellikle Dersim (Tunceli) ve çevresinde bulunan, Oğuz–Türkmen kökenli Alevi topluluklar, zamanla “Kürt Alevi” adıyla anılır olmuştur. Bu adlandırma, tarihsel kökten çok siyasal kimlik kurulumunun sonucudur.

4) Aşiret adının etnik addan öne geçtiği yapılar
Kimi yörelerde insanlar kendini önce aşiret adıyla, ardından etnik adla tanımlar. Aşiret çıkarı, devletle ilişki ve bölgesel güç dengeleri, kimlik beyanını etkiler. Bu nedenle “kendini Kürt sanma” durumu çoğu zaman siyasal ve toplumsal bir seçiştir, soy meselesi değildir.

Denge noktası:
Bu çerçeve ne inkâr ne de suçlama taşır. Kimlikler aşağılanacak bir alan değildir. Ancak tarihsel gerçekler, güncel siyasal söylemlerden daha eski ve daha katmanlıdır.

Özetle:
Türkiye’de “Kürt” kimliği tek kökten gelen, yekpare bir yapı değildir. Türkmenleşmiş Kürtler olduğu gibi, Kürtleşmiş Türkmenler, Zazalar ve aşiret temelli kimlikler de vardır. Bunu söyleyen ideoloji değil, bilimsel bulgulardır.

Osmanlı yazmaları, alan incelemeleri ve akademik tartışmalarda kökeni tartışmalı olarak anılan bazı aşiretler şunlardır:

• Milli Aşireti
  Tarihsel kayıtlarda Türkmen kökenli olduğu, Osmanlı çağında sınır güvenliğinde görev aldığı, zamanla Kürtleştiği yönünde çalışmalar bulunur.

• Reşvan (Reshvan) Aşireti
  Osmanlı sayım defterlerinde uzun süre Türkmen/Yörük olarak geçen, günümüzde büyük ölçüde Kürt kimliğiyle anılan geniş bir topluluktur.

• Atmaneki Aşireti
  Kökeni üzerine Türkmen–Kürt tartışmaları bulunan, dil ve yaşam biçimi değişimi yaşamış aşiretler arasında sayılır.

• Karakeçili (Doğu ve Güneydoğu kolları)
  Anadolu’nun birçok yerinde açıkça Türkmen olan Karakeçililerin, doğudaki kimi kollarının Kürtleştiği yönünde bilimsel görüşler vardır.

• Şadıllı / Şadıllu Aşireti
  Safevî–Osmanlı yazmalarında Türkmen olarak geçen, sonrasında Kürt kimliğiyle anılan gruplar arasında gösterilir.

• Dersim yöresindeki kimi Alevi aşiretler
  (Burada özellikle ad vermekten kaçınılır; çünkü konu etnikten çok inanç ve siyasal kimlik bağlamında ele alınmalıdır.)
  Bu topluluklar için de Türkmen köken–Zaza/Kürt kimliği tartışmaları akademik düzeyde sürmektedir.

Hayati not:

• Aşiret adı, doğrudan etnik köken demek değildir.

• Dil değişimi, kimlik değişimi anlamına gelmez.

• Bugün bir aşiretin kendini Kürt olarak tanımlaması meşru bir öz tanımdır.

• Tarih konuşur; insanlar kendi yolunu seçer.

Sonuç olarak bu adlar, “kendini Kürt sananlar” gibi yüzeysel bir sözle anlatılamaz. En doğru anlatım şudur:

“Kökeni Türkmen olan; ancak tarih içinde Kürt dili ve kimliğiyle bütünleşmiş aşiretler.”